Małopolska – świat zaklęty w drewnie

Małopolska to region wyjątkowy nie tylko z uwagi na Kraków z Wawelem, Wieliczkę, Wadowice, Zakopane, Krynicę,  Oświęcim, kopalnię w Bochni oraz cały region Pienin i Podhala. Jest to także miejsce gdzie na obszarze tak małego województwa znajdziemy 249 zabytkowych drewniany sanktuariów, z których aż 4 zostały wpisane w 2003 roku na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury i Przyrody UNESCO. O każdej porze roku warto wyruszyć również w mniej znane rejony Małopolski. Znakowany Szlak Architektury drewnianej liczy dzisiaj około 1.500 km długości.

Małopolskie obiekty architektury drewnianej powstały w sąsiedztwie stoków Karpat porośniętych od wieków lasami jodłowymi, modrzewiowymi oraz buczyną, dębem i świerkiem. Rozległe lasy dostarczały cennego budulca na kościoły, łemkowskie cerkwie, dwory szlacheckie i chłopskie chałupy. Wiosną miałem okazję odkryć piękno rozsianych po całym regionie Małopolski nie tylko zabytkowych obiektów architektury drewnianych. Była to również okazja do poznania kultury łemkowskiej oraz jej materialnych i duchowych pozostałości na terenie Beskidu Niskiego i Wyspowego.

Dwór Bella Vita
Pierwsze kroki skierowałem do Woli Zręczyckiej gdzie znajduje się znakomicie zachowany dwór z 1876 roku wybudowany przez rodzinę Feillów. Zaledwie 30 km od Krakowa mieści się Dwór Bella Vita. Jest to piętrowy budynek o konstrukcji zrębowej w całości pobudowany z bali modrzewiowych.
Dwór zbudowano na planie prostokąta. Parterowy, częściowo podpiwniczony budynek na kamiennej podmurówce, nakryty jest dachem mansardowym z lukarnami. Ciemnobrązowe ściany harmonizują z bielą framug i odrzwi oraz czerwoną dachówką wykończoną obróbkami z blachy miedzianej, pokrytą zielonym gryszpanem patyny.

Obecnie znajduje się tutaj stylowa restauracja, galeria sztuki oraz pokoje noclegowe. Jest to dobre miejsce na ciekawy lunch w staropolskim stylu. Większość potraw w restauracji przygotowywana jest z własnych produktów. Polecam kaczkę z żurawinami a do tego domowe wina, grzybki i smakowite konfitury. Ustronne miejsce z pięknym ogrodem w starodrzewie stuletnich  modrzewi i orzechów. Przy dworze stoi zabytkowa kapliczka z piaskowca z końca XIX wieku. www.bellavita.krakow.pl

Sanktuaria wpisane na Listę UNESCO
Najbliżej Krakowa (60 km) znajduje się Kościół św. Leonarda w Lipnicy Murowanej, pochodzący z XV wieku.  Jest to prawdziwa perła, najstarsza i najcenniejsza budowla sakralna Małopolski. Dzięki wielkiemu zaangażowaniu ks. proboszcza Krasa i opiekuna kościoła jest to najbardziej aktywny obiekt turystyczny na szlaku. Wśród cennego wyposażenia odnajdziemy rzadki feretron procesyjny z płaskorzeźbą Trójcy Świętej i przenośny pozytyw szkatulny z pocz. XVII wieku – instrument przypominający konstrukcją małe organy. W czasie powodzi w 1997 roku płynąca nieopodal niepozorna rzeka Uszwica wylała, naruszając fundamenty. Świątynię uratowano, przywiązując ją linami do olbrzymiego dębu, rosnącego tuż przy wejściu do kościoła.
Godziny otwarcia: pon.-sob. 9.00-18.00, nd. 9.00-17.00
lub po uzgodnieniu tel.: 0-14 685 26 01

Dodatkowo Lipnica słynie z nietypowego rynku, przez którego środek biegnie skosem główna ulica. Zabudowę stanowią drewniane domy, wsparte na charakterystycznych słupach. W sąsiedztwie rynku wznosi się gotycki kościół św. Andrzeja Apostoła z 1364 roku i barokowy św. Szymona z Lipnicy z 1648 roku. Założycielem miasta był Król Władysław Łokietek który nadał Lipnicy prawa miejsce w 1326 roku.
Szczególnie atrakcyjnie prezentuje się lipnicki rynek co roku w czasie Niedzieli Palmowej. Mieszkańcy prześcigają się w budowie największej palmy. Ostatnia mierzyła 36 metrów wysokości.

Kościół w Binarowej.
Zataczając krąg zgodnie z ruchem wskazówek zegara kolejnym zabytkiem jest Kościół pw. Św. Michała Archanioła w Binarowej, wzniesiony ok. 1500 roku. (ok. 100 km na wschód od Lipnicy). Jest to późnogotycka, modrzewiowa świątynia, o konstrukcji zrębowej, wewnątrz zdobiona malowidłami ściennymi z XVI i XVII wieku. Najcenniejszymi elementami wyposażenia kościoła są gotyckie rzeźby z końca XIV w. Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz płaskorzeźby św. Małgorzaty, Doroty, Katarzyny i Barbary, znajdujące sie w ołtarzach bocznych. Obok głównego wejścia mieści się murowana dzwonnica. Zwiedzanie po uzgodnieniu tel.: 0-13 447 63 96

Świątynia w Sękowej.
Kilkanaście kilometrów na południe od Binarowej natrafiłem na Kościół pw. św. Filipa i Jakuba w Sękowej koło Nowego Sącza, zbudowany ok. 1520 roku. Cechą charakterystyczna budowli są “soboty”, specjalne podcienia, które służyły wiernym za schronienie w przeddzień niedzielnego nabożeństwa.
Pod koniec XIX wieku jej wyjątkową sylwetkę uwiecznili w swoich obrazach Wyspiański, Axentowicz, Mehoffer i Tetmajer. Najcenniejszym elementem wyposażenia jest kamienna gotycka chrzcielnica z 1522 roku. Zwiedzanie z ks. prałatem Stanisławem Dziedzicem  – tel; 0-18 351 85 85

Dębno Podhalańskie
Ostatnim z zabytków UNESCO jest Kościół pw. Św. Michała Archanioła w Dębnie Podhalańskim w pobliżu Nowego Targu, mieszczącym się niecałe 100 km na zachód od Sękowej i ok. 90 km na południe od Krakowa. Jest to unikatowe dzieło architektury drewnianej, zbudowane bez użycia gwoździ z drewna modrzewiowego i jodłowego.
Legenda głosi, że zbudowali go zbójnicy po tym, jak na drzewie ukazał się im Archanioł Michał. Wnętrze świątyni jest prawdziwym muzeum polichromii pokrywającej stropy, ściany prezbiterium i częściowo nawy, parapet chóru, ambonę, ławy w prezbiterium i belkę tęczy. Wykonana została na przełomie XV i  XVI wieku za pomocą szablonów  zwanych patronami. Dominują tutaj motywy roślinne, geometryczne i figuralne.
Kościół otwarty: pon-pt. 9.00-12.00 i 14.00-16.30,sob. 9.00-12.00
Ks. proboszcz Józef Milan tel.: 0 18  275 17 97

Przydatne adresy:
www.drewniana.malopolska.pl
www.mot.krakow.pl

Punkt informacji o Szlaku Architektury Drewnianej
Kraków, ul. Wiślna 12, www.malopolska.pl

Szlak Maziarki nie ma nic wspólnego z Węgrami
Niezapomnianych wrażeń dostarczyła mi wycieczka, oryginalnym wozem konnym w regionie gorlickim. To właśnie w Bielance natrafiłem na Szlak Maziarski. Pobliskie Łosie słynęły w regionie gorlickim z produkcji mazi, Bielanka z produkcji dziegciu, Nowica – łyżkarstwa, a Ropa z kowalstwa, młynarstwa, ciesielstwa i kamieniarstwa. To tutaj można uczestniczyć w warsztatach tych ginących zawodów, zajadając się smakołykami przy okazji degustacji produktów regionalnych takich jak chleb z mąki orkiszowej, podhalański biały ser, ręcznie wyrabiane masło, smalec z ogórkami kwaszonymi i… popijając to czarną zbożową kawą, również z orkiszu.
Najedzony wsiadłem na 10. osobowy wóz, zaprzęgnięty w dwa silne kare konie. Po drodze do Cerkwi w Łosiach, przewodnik Tomasz Zając opowiadał jak to w dawnych czasach produkowano maź z ropy jako smarowidło do osi wozów konnych i do różnego typu ówczesnych urządzeń w gospodarstwie. “Mazi, kupcie maziiii…!!!” – pokrzykiwał co i raz.

Cerkiew w Łosiu
Cerkiew greckokatolicka pw. Narodzenia NMP w Łosiu została wzniesiona w 1810 roku. Jest to typowa cerkiew łemkowska w stylu północno-zachodnim. Ściany świątyni pobite są gontem, dach nieregularny, kalenicowy, kryty blachą. Zwieńczony blaszanymi baniami. Ściany wewnętrzne zdobi polichromia z 1935 roku wykonana przez Mikołaja Galankę. Najcenniejszym elementem jest neobarokowy ikonostas z przełomu XVIII i XIX wieku  oraz barokowe ołtarze boczne. Ciekawostką jest fakt, że na poddaszu cerkwi znajduje się schronienie dla kolonii jednego z najstarszych w Europie nietoperzy – podkowca małego. Kilka kilometrów od Łosia znajduje się Zalew Klimkówka, nad którym kręcono sceny do filmu “Ogniem i Mieczem”.
Tel. do parafii: 0 18  35 34 304

Wysowa Zdrój 
Tuż przy granicy ze Słowacją, w dolinie rzeki Ropy leży Wysowa Zdrój. Otoczone wzgórzami południowo-zachodniej części Beskidu Niskiego uzdrowisko wraz z pijalnią wód mineralnych zaprasza turystów do pobytów leczniczych w Sanatorium Uzdrowiskowym w Biawenie, Uzdrowisku Wysowa i w Domu Sanatoryjnym “Beskid”. Lecznicze wody “Franciszek”, “Józef”, “Henryk” i “Aleksandra” wykorzystywane są w leczeniu chorób układu oddechowego, pokarmowego i moczowego.

Gorlickie Centrum Informacji
www.it.gorlice.pl

Stadnina koni huculskich
2 kilometry od Wysowiej mieści się 900 hektarowe Centrum Hodowli Koni Huculskich. Jest to największa w Europie tego typu stadnina tak przyjaznych człowiekowi koni, licząca dzisiaj 350 sztuk stada zasadniczego. Hucuł to mały, inteligentny, bardzo łagodny koń, wytrzymały w podgórskim terenie, odporny i chętny do pracy. Rasa idealnie nadaje sie do nauki jazdy, szczególnie dla dzieci, młodzieży oraz w zajęciach z hipoterapii. Rodzinny, bezpieczny koń dla każdego, oraz wystarczająco aktywny dla dorosłych a podczas zawodów bardzo waleczny i ambitny. Beskid Niski jest miejscem stworzonym do wędrówek, zwłaszcza na grzbiecie konia huculskiego.

Łagodne wzniesienia do 1000 m n.p.m. nie utrudzą zbytnio tego małego konia. Liczne górskie źródła i potoki zasilające główne rzeki tego regionu Wisłokę, Ropę, Wisłok i Jasiołkę staną się świetnym miejscem na popas i wodopojem zarówno dla konia, jak i jeźdźca.

W stadninie znajduje się niedrogi hotel “Gościniec Jaśmin”. Jest tutaj 60 miejsc noclegowych w pokojach 2 i 3 osobowych oraz apartamenty 3 i 4 osobowe w cenie od 90 zł na dobę. Smaczne śniadanie kosztuje 10 zł, a obiadokolacja 25 zł.

Najbliższe imprezy:
“XV” Dni Huculskie” – 18 – 20 wrzesień
Jesienna aukcja koni huculskich -  październik
Bieg Św. Huberta – 24 październik

Dojazd:
http://http://www.huculy.com.pl/?id=41585&location=f&msg=1&lang_id=PL

Cerkiew Łemkowska w Hańczowej 
Niecałe 3 km dalej znajduje się dobrze zachowana drewniana łemkowska cerkiew Opieki Bogurodzicy w Hańczowej, pochodzącej z I poł. XIX wieku. Świątynia ma konstrukcję zrębową, trójdzielną w wieżą od zachodu. Cerkiew przykrywają dachy namiotowe zwieńczone baniami. Na izbicy wieży znajdują się namalowane tarcze zegarowe. W sąsiedztwie cerkwi zachowała się plebania z przełomu XIX i XX wieku.
Zwiedzanie  świątyni: O. Władysław Kaniuk  0 18 353 21 24

Połączenie niektórych elementów małopolskich kościołów z prawosławną tradycją doprowadziło do powstania cerkwi łemkowskiej, formy unikalnej dla północnej Łemkowszczyzny. Miejscowy pop (Jegomość) jest także nauczycielem w pobliskiej szkole. Uczy religii, ukraińskiego i zwyczajów i kultury łemkowskich. Jest to doskonałe miejsce aby poznać nie tylko religię prawosławną ale i kulturę, zwyczaje oraz folklor Łemkowszczyzny.

W regionie:
Łemkowskie sanktuarium na św. Górze Jawor – drewniana kaplica prawosławna z 1929 roku.

Karczma regionalna “Gościnna Chata” w Wysowej – w odrestaurowanym budynku z 1912 roku mieści się restauracja z regionalnymi potrawami gdzie można posłuchać muzyki łemkowskiej.
www.karczma-goscinna-chata.pl

Informacje o cerkwiach: www.malopolska.pl

Górskie doliny Beskidów we wschodniej części Małopolski zamieszkiwali niegdyś licznie rusińscy Łemkowie. Przybyli tu wzdłuż grzbietów karpackich głównie w XVI w., prowadząc gospodarkę pasterską i rolną. Wysiedleni po II wojnie światowej w ramach akcji „Wisła” w 1947 roku, pozostawili po sobie wiele śladów ciekawej kultury, zwłaszcza łemkowskie cerkwie – prawdziwe perełki architektury drewnianej – charakteryzujące się szerszą nawą i zróżnicowaną wysokością trzech głównych części budynku, namiotowym, uskokowym dachem i baniastami hełmami wież.

Szlakiem cerkwi łemkowskich – ciekawa trasa samochodowa:

Szczawnica – Andrzejówka – Milik – Szczawnik – Jastrzębik – Powroźnik – Tylicz – Krynica Zdrój – Berest – Polany – Kamianna – Brunary Wyżne – Uście Gorlickie – Hańczowa – Wysowa Zdrój – Kwiatoń – Skwirtne – Zdynia – Gładyszów – Pętna – Bartne – Bodaki – Ropica Górna – Owczary – Nowy Sącz.
www.wrotamalopolski.pl

Łemkowie, którzy wbrew historycznej zawierusze, zachowali swą odrębność kulturową i językowa, są jedną z najbardziej interesujących grup etnicznych w Polsce. Zachodnia granica Łemkowszczyzny przebiegała na linii na Dunajca, zaś wschodnia na linii Wysokiego Działu w Bieszczadach (pasmo Wołosani i Chryszczatej).
W wyniku Akcji Wisła (1947 r.) większość Łemków została wysiedlona na Ziemie Odzyskane.

Jednak kultura łemkowska w Małopolsce przetrwała. Do dziś można znaleźć łemkowskie chaty rozsiane
po Karpatach, jedną z najsłynniejszych wsi łemkowskich jest Bartne, w której przetrwały nie tylko łemkowskie domostwa, ale i cmentarz z przepiękną drewniana cerkwią. Z kolei pod Gorlicami w Zdyni co roku obchodzona jest łemkowska Watra – trzydniowe święto kultury łemkowskiej.

Miejscowi przewodnicy polecają odwiedzić również Zamek w Czorsztynie, zaporę i Zamek Dunajec w Niedzicy. Jest tutaj ciekawy spichlerz i chata spiska, które również należą do szlaku architektury.

Przydatne linki:
www.niedzica.com.pl
www.pieninypn.pl

Warto odwiedzić w regionie
45 km na zachód od Krakowa znajduje się Nadwiślański Park Etnograficzny – Muzeum w Wygiezłowie http://www.mnpe.pl należące do gminy Babice, u stóp wzgórza z ruinami Zamku Lipowiec, wybudowanego na przełomie XIII i XIV wieku, będącego niegdyś własnością biskupów krakowskich. Wyjątkowym przeżyciem była dla mnie piesza wycieczka po skansenie. Mogłem podziwiać na niespełna 4. hektarowym obszarze ponad 20 obiektów doskonale zachowanych chat, domostw i całych gospodarstw, zabytkowy spichlerz, karczmę, kuźnię, młyn, olejarnię oraz nadwiślańskie domy mieszkalne, warsztaty rzemieślnicze, pasieki położone w malowniczym sadzie.
W centralnej części skansenu znajduje się XVI wieczny kościół Podwyższenia Krzyża Świętego z Ryczowa wraz z dzwonnicą z Nowej Góry, datowaną na 1778 rok. Istne perełki zaklęte w wiekowym drewnie. Największe wrażenie zrobiła na mnie doskonale zachowana kurna chata. Słuchając opowieści przewodnika doszedłem do wniosku, że jednak nie chciałbym tak mieszkać, chociaż słowa piosenki … “A mnie się marzy kurna chata…” mówią zupełnie co innego.

Tekst i zdjęcia: Łukasz Dobrzyński

Polecane: